Condicións de traballo das enfermeiras empregadas en residencias xerontolóxicas da provincia de Lugo: unha análise dende o enfoque das traxectorias laborais.
Palabras clave:
Enfermaría, Condicións de Traballo, Institucións Xeriátricas, Socioloxía, Satisfación no TraballoResumo
Introdución: A enfermaría é fundamental en residencias xerontolóxicas, onde a poboación residente presenta altas necesidades de coidados. O sector residencial galego está fortemente privatizado, o que expón ao persoal á precarización laboral. A precariedade laboral afecta negativamente á calidade de atención, á saúde das profesionais e aumenta a rotación laboral.
Obxectivo: Analizar as condicións laborais das enfermeiras en residencias xerontolóxicas da provincia de Lugo e o seu impacto na decisión de incorporarse, permanecer ou abandonar o sector.
Metodoloxía: Estudo mixto transversal mediante entrevistas e cuestionario ad hoc. Primeiro, realizouse unha análise do discurso de entrevistas semiestruturadas con enfoque biográfico a enfermeiras con experiencia en residencias (n=15), reconstruíndo as súas traxectorias laborais e recollendo descripcións sobre as súas condicións laborais; estos resultados trianguláronse con entrevistas a outros perfís ocupacionais (n=5). Segundo, realizouse unha análise descriptiva e univariante de datos dunha enquisa en liña non probabilística a enfermerias da provincia (n=179), clasificadas en empregadas en residencias (n=41), exempregadas (n=59) e sen experiencia no sector (n=79).
Resultados: A estabilidade laboral é o principal factor que atrae a enfermeiras ao sector residencial, debido á predominancia de contratos indefinidos nos centros de xestión privada. A sobrecarga laboral e, en residencias privadas, os baixos salarios impulsan o abandono do sector. Estos aspectos das condicións laborais atópanse entre as peor valoradas polas profesionais. Entre os factores que favorecen a permanencia destacan un bo clima laboral e a posibilidade de desenvolver competencias profesionais como a empatía e a autonomía profesional.
Conclusións: As condicións laborais da enfermaría en residencias amosan precariedade laboral, como sobrecarga laboral e, no sector privado, baixos salarios. A precariedade laboral está relacionada coa privatización do sector e a infrafinanciación pública. Implementar medidas para mellorar as condicións laborais é clave para elevar a calidade asistencial e facer o sector máis atractivo como nicho de emprego. É preciso recoñecer e valorar o traballo enfermeiro en residencias para combater a súa desvalorización.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
Instituto de Mayores y Servicios Sociales (Imserso). Estadísticas mensuales del SAAD a 31 de diciembre de 2024. Ministerio de Derechos Sociales, Consumo y Agenda 2030; 2024. Disponible en: https://imserso.es/eu/el-imserso/documentacion/estadisticas/sistema-autonomia-atencion-dependencia-saad/estadisticas-mensual
Dosil Díaz C, Juncos-Rabadán O, Mouriz Corbelle R, Facal Mayo D. Perfil sociodemográfico y cognitivo de las personas que ingresan en centros residenciales de las provincias de A Coruña y Lugo. Psicogeriatría. 2017;7(2):75–80. Disponible en: https://investigacion.usc.es/documentos/5d1df67829995204f766cefa
Instituto de Mayores y Servicios Sociales (Imserso). Servicios sociales dirigidos a las personas mayores. Informe a 31 de diciembre de 2023. Ministerio de Derechos Sociales, Consumo y Agenda 2030; 2023. Disponible en: https://imserso.es/eu/-/informe-anual-2023
Instituto de Mayores y Servicios Sociales (Imserso). Censo de Centros Residenciales de Servicios Sociales en España: Situación año 2022. Ministerio de Derechos Sociales, Consumo y Agenda 2030; 2024. Disponible en: https://www.dsca.gob.es/es/publicacion/censo-centros-residenciales-servicios-sociales-espanasituacion-ano-2022
Rico M. ¡Vergüenza! El escándalo de las residencias. Madrid: Planeta; 2021. ISBN: 978-84-08-23907-9.
Mercille J. Neoliberalism and health care: the case of the Irish nursing home sector. Critical Public Health. 2018;28(5):546–559. http://doi.org/10.1080/09581596.2017.1371277
Gallego V, Montserrat J, Rodríguez-Cabrero G. El impacto de la Covid-19 en la población mayor dependiente en España con especial referencia al sector residencial. Ciência & Saúde Coletiva. 2021; 26:159–168. https://doi.org/10.1590/1413-81232020261.33872020
Xunta de Galicia. V Convenio colectivo del sector de residencias privadas de personas de edad de Galicia. Diario Oficial de Galicia, núm. 108, 7 de junio de 2022; p. 33315–33350.Disponibleen:https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2022/20220607/AnuncioG0599-130522-0004_es.html
Fernández Rivera ME, López Gandara M, Somonte Pérez G, et al. La presencia de las enfermeras en las residencias de mayores en Cantabria. Gerokomos. 2022;33(1). Disponible en: https://scielo.isciii.es/scielo.php?pid=S1134-928X2022000100003&script=sci_arttext&tlng=eN
Consellería de Política Social e Igualdad. Orden de 4 de diciembre de 2024 por la que se modifica la Orden de 18 de abril de 1996 por la que se desarrolla el Decreto 243/1995, de 28 de julio, en lo relativo a la regulación de las condiciones y requisitos específicos que deben cumplir los centros de atención a personas mayores. Diario Oficial de Galicia, núm. 240, 13 de diciembre de 2024. Disponible en: https://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/940527-orden-politica-social-e-igualdad-4-dic-2024-ca-galicia-modificacion-de-la.html
Consellería de Política Social e Igualdad. Orden de 18 de abril de 1996 por la que se desarrolla el Decreto 243/1995, de 28 de julio, en lo relativo a la regulación de las condiciones y requisitos específicos que deben cumplir los centros de atención a personas mayores. Diario Oficial de Galicia, núm. 88, 6 de mayo de 1996. Disponible en: https://politicasocial.xunta.gal/es/conselleria/normativa/orden-de-18-de-abril-de-1996-por-la-que-se-desarrolla-el-decreto-2431995-de-28
Instituto Nacional de Estadística (INE). Encuesta de Población Activa (EPA). Año 2021. Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital; 2021. Disponible en: https://www.ine.es/dynt3/inebase/es/index.htm?padre=1004
Fité-Serra AM, Gea-Sánchez M, Alconada-Romero Á, Mateos JT, Blanco-Blanco J, Barallat-Gimeno E, et al. Occupational precariousness of nursing staff in Catalonia’s public and private nursing homes. Int J Environ Res Public Health. 2019;16(24):4921. https://doi.org/10.3390/ijerph16244921
Porcel MA. Percepciones de las enfermeras en centros geriátricos de Barcelona: un análisis desde la teoría fundamentada. Enfermería Clínica. 2013;23(1):4–13. https://doi.org/10.1016/j.enfcli.2012.11.005
Sindicato de Enfermería (SATSE). Análisis de situación de las residencias sociosanitarias. 2020. Disponible en: https://www.consalud.es/uploads/s1/14/39/97/4/informe-de-resultados-sociosanitario-mpe-comunicaci-n-revdef.pdf
Carlson E, Rämgård M, Bolmsjö I, Bengtsson M. Registered nurses’ perceptions of their professional work in nursing homes and home-based care: A focus group study. Int J Nurs Stud. 2014;51(5):761–767. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2013.11.014
Hickey EC, Young GJ, Parker VA, Czarnowski EJ, Saliba D, Berlowitz DR. The effects of changes in nursing home staffing on pressure ulcer rates. J Am Med Dir Assoc. 2005;6(1):50–3. https://doi:10.1016/j.jamda.2004.10.003
Horn SD, Buerhaus P, Bergstrom N, Smout RJ. RN staffing time and outcomes of long-stay nursing home residents: pressure ulcers and other adverse outcomes are less likely as RNs spend more time on direct patient care. Am J Nurs. 2005;105(11):58–70. https://doi:10.1097/01.NAJ.0000180521.01947.9A
Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Who cares? Attracting and retaining care workers for the elderly. OECD Health Policy Studies. OECD Publishing; 2020. https://doi:10.1787/92c0ef68-en
Galbany-Estragués P, Millán-Martínez P. Escasez de enfermeras en España: del caso global a la situación particular. Informe SESPAS 2024. Gac Sanit. 2024. https://doi.org/10.1016/j.gaceta.2024.102376
Cañada E. Cuidadoras: historias de trabajadoras del hogar, del servicio de atención domiciliaria y de residencias. Vilassar de Dalt: Icaria Editorial; 2021.
Muñiz Terra L. Carreras y trayectorias laborales: una revisión crítica de las principales aproximaciones teórico-metodológicas para su abordaje. Rev Latinoam Metodol Cienc Soc. 2012;2(1):36-65. Disponible en: https://www.revistas.unal.edu.co/index.php/revmetodos/article/view/13716
Pérez Orozco A. Subversión feminista de la economía: aportes para un debate sobre el conflicto capital-vida. Madrid: Traficantes de Sueños; 2014.
Comas-d’Argemir D, Bofill-Poch S. Cuidados a la vejez en la pandemia: una doble devaluación. Disparidades Rev Antropol. 2022;77(1): e001a. https://doi.org/10.3989/dra.2022.001a
Pego Pérez ER, Rodríguez Pérez I, Bermello López L. El techo de cristal de las enfermeras desde una perspectiva feminista. En: Rodríguez Pérez I, Bermello López L, editores. Investigación feminista: aportes para un debate sobre el conflicto capital-vida. Santiago de Compostela: Universidad de Santiago de Compostela; 2023. p. 569–590.
Castillo J. La invasión del trabajo en la vida: del 'trabajador ideal' a la vida real. Madrid: Catarata; 2015.
Verd JM, Lozares C. Introducción a la investigación cualitativa: fases, métodos y técnicas. Madrid: Editorial Síntesis; 2016.
Taylor SJ, Bogdan R. Introducción a los métodos cualitativos de investigación. Barcelona: Paidós; 1987.
Hernández Sampieri R, Fernández Collado C, Baptista Lucio MP. Metodología de la investigación. 6.ª ed. México: McGraw-Hill; 2014.
Norman G. Likert scales, levels of measurement and the ‘‘laws’’ of statistics. Adv in Health Sci Educ. 2010; 15:625–632. https://doi.org/10.1007/s10459-010-9222-y
Ministerio de Sanidad. Situación actual y estimación de la necesidad de enfermeras en España, 2024. Madrid: Ministerio de Sanidad; 2025.
Hougaard Jensen SE, Pinkus D, Ruer N. Prepare now: Europe must get ready for the coming long-term care surge. Policy Brief 02/2025. Bruegel; 2025 Jan 23. Disponible en: https://www.bruegel.org/policy-brief/prepare-now-europe-must-get-ready-coming-long-term-care-surge
Bratt C, Gautun H. Should I stay or should I go? Nurses’ wishes to leave nursing homes and home nursing. J Nurs Manag. 2018;26(8):1074-82. https://doi.org/10.1111/jonm.12639
Wlosko M, Ros CB. Aportes de la psicodinámica del trabajo al análisis de la violencia laboral: análisis del caso de enfermería. En: Wlosko M, Ros CB, editores. El trabajo: entre el placer y el sufrimiento. Aportes desde la psicodinámica del trabajo. Lanús: EDUNLa; 2019. p. 73–92.
Montserrat J. Impactos de las medidas de estabilidad presupuestaria en el Sistema de Autonomía y Atención a la Dependencia: retos del futuro. Zerbitzuan. 2015;(60):9–30. Disponible en: https://www.zerbitzuan.net/documentos/zerbitzuan/Impactos_medidas_estabilidad.pdf
Redacción Balance. Agasede y Acolle se reúnen para analizar la situación del sector en Galicia [Internet]. Balance Sociosanitario. 2021 may 24 [citado 2025 may 29]; Disponible en: https://balancesociosanitario.com/actualidad/agasede-y-acolle-se-reunen-para-analizar-la-situacion-del-sector-en-galicia/
Del Pino E, Catalá Pérez D. El welfare-mix español durante la crisis y la privatización del riesgo social: los casos de la sanidad, los servicios sociales y la atención a la dependencia. Revista del CLAD Reforma y Democracia. 2016;(66):163-194. Disponible en: http://doi.org/10.69733/clad.ryd.n66.a122
Min D, Cho E, Kim GS, Lee KH, Yoon JY, Kim HJ, Choi MH. Factors associated with retention intention of registered nurses in Korean nursing homes. Int Nurs Rev. 2022;69(4):459-69. https://doi.org/10.1111/inr.12754
Thompson J, Cook G, Duschinsky R. "I’m not sure I’m a nurse": A hermeneutic phenomenological study of nursing home nurses’ work identity. J Clin Nurs. 2018;27(5–6):1049–60. http://doi.org/10.1111/jocn.14150
##submission.downloads##
Publicada
##submission.howToCite##
Número
Sección
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by-nc-nd4.footer##Ao publicar na revista Enfermeir@s, o autor cede todos os dereitos de explotación do seu artigo ao Ilustre Colexio Oficial de Enfermería de Lugo, que, coas condicións e limitacións dispostas pola lexislación en materia de propiedade intelectual, é o titular do copyright.
Agás indicación contraria, todos os contidos distribúense baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só poderá ser realizada coa autorización expresa dos titulares, agás excepción prevista pola lei. Pode acceder ao texto completo da licenza neste enlace: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl.
POLÍTICA DE PRIVACIDADE
Dereito de información
Para os efectos do disposto no Regulamento (UE) 2016/679 do 27 de abril de 2016 (RGPD), relativo á protección das persoas físicas no que respecta ao tratamento de datos persoais e á libre circulación destes datos, e na Lei Orgánica 3/2018 do 5 de decembro, de protección de datos de carácter persoal e garantía dos dereitos dixitais (LOPDGDD), infórmase ao usuario da existencia dun tratamento automatizado de datos de carácter persoal creado polo COLEXIO OFICIAL DE ENFERMERÍA DE LUGO e baixo a súa responsabilidade cos datos persoais que nos puidese facilitar durante a navegación polo noso sitio web, xa sexa no momento do seu rexistro ou cando remita unha mensaxe de correo electrónico.
Responsable do tratamento:
- Denominación social: Colexio Oficial de Enfermería de Lugo
- CIF: Q2766003D
- Enderezo social: Avenida da Coruña 104 Entresollado B, 27003 - Lugo (Lugo)
- Teléfono: 982242450
- Correo electrónico para comunicacións: colexio@enfermerialugo.org
- Datos de contacto do Delegado de Protección de Datos:
- Teléfono: 984283532
- Correo electrónico: delegadoprotecciondatos@prodasva.org
Finalidade do tratamento:
A finalidade do tratamento dos seus datos será a descrita en cada un dos formularios establecidos na páxina web nos que vostede nos facilite os seus datos.
Lexitimación:
Artigo 6.1.a) do RGPD. O interesado deu o seu consentimento para o tratamento dos seus datos persoais para un ou varios fins específicos.
Conservación e tratamento dos datos:
Os seus datos serán conservados durante o tempo necesario para atender a súa solicitude, sempre que non nos indique o contrario exercendo o seu dereito de supresión, ou durante o tempo necesario para cumprir coas obrigas legais e atender as posibles responsabilidades que puidesen derivar do cumprimento da finalidade para a que os datos foron recadados.
En caso de ser necesario, o Colexio Oficial de Enfermería de Lugo cancelará ou rectificará os datos cando resulten inexactos, incompletos ou deixen de ser necesarios para a súa finalidade, de conformidade co previsto na lexislación vixente en materia de protección de datos de carácter persoal.
Mentres non nos comunique o contrario, entenderemos que os seus datos non foron modificados, que vostede se compromete a notificarnos calquera variación e que temos o consentimento para utilizalos coa fin de fidelizar a relación entre as partes.
Os datos facilitados non serán cedidos a terceiros salvo nos casos en que exista unha obriga legal.
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo non elaborará ningún tipo de “perfil” en base á información facilitada. Non se tomarán decisións automatizadas en base a perfís.
De acordo co que establece a Lei 34/2002, de Servizos da Sociedade da Información e do Comercio Electrónico no seu artigo 21, solicitarase o seu consentimento para poder realizar comunicacións publicitarias que se consideren de interese, por correo electrónico ou por calquera outro medio de comunicación electrónica equivalente.
Vostede ten dereito a opoñerse e/ou retirar o consentimento ao tratamento dos datos indicados anteriormente, en calquera momento, sen que iso afecte á licitude do tratamento baseado no consentimento previo á súa retirada, mediante notificación ao responsable do tratamento nas direccións indicadas.
Medidas técnicas e organizativas
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo adopta medidas técnicas, controis e procedementos de carácter físico, organizativo e tecnolóxico, razoablemente fiables e efectivos, orientados a preservar a integridade e a seguridade dos seus datos e garantir a súa privacidade. Non obstante, non asume ningunha responsabilidade polos danos e prexuízos derivados de alteracións que terceiros poidan causar nos sistemas informáticos, documentos electrónicos ou ficheiros do usuario.
Ademais, todo o persoal con acceso aos datos persoais foi formado e ten coñecemento das súas obrigas con relación aos tratamentos de datos persoais.
Nos contratos que subscribimos cos nosos provedores incluímos cláusulas nas que se lles esixe manter o deber de segredo respecto aos datos de carácter persoal aos que tiveron acceso en virtude do encargo realizado, así como implantar as medidas de seguridade técnicas e organizativas necesarias para garantir a confidencialidade, integridade, dispoñibilidade e resiliencia permanentes dos sistemas e servizos de tratamento dos datos persoais.
Todas estas medidas de seguridade son revisadas de forma periódica para garantir a súa adecuación e efectividade.
Non obstante, a seguridade absoluta non se pode garantir e non existe ningún sistema de seguridade que sexa impenetrable. No caso de que calquera información obxecto de tratamento e baixo o noso control se vise comprometida como consecuencia dunha brecha de seguridade, tomaremos as medidas adecuadas para investigar o incidente, notificalo á Autoridade de Control e, de ser o caso, aos usuarios que se puidesen ver afectados para que tomen as medidas oportunas.
Dereitos
O usuario poderá exercer os dereitos de acceso, rectificación, supresión, oposición, limitación do tratamento, portabilidade de datos e a non ser obxecto de decisións individualizadas automatizadas, en relación cos datos obxecto do tratamento, ante o responsable do tratamento na dirección anteriormente mencionada ou por correo electrónico a colexio@enfermerialugo.org, achegando copia do seu DNI ou documento equivalente, ou directamente ante o delegado de protección de datos.
No caso de que non obtivese satisfacción no exercicio dos seus dereitos, poderá presentar unha reclamación ante a Autoridade de Control en materia de Protección de Datos competente, sendo esta a Axencia Española de Protección de Datos, cuxos datos de contacto están accesibles en https://sedeagpd.gob.es/sede-electronica-web/vistas/formNuevaReclamacion/reclamacion.jsf.
BY-NC-ND 4.0