A dimensión espiritual do coidado en Unidades de Coidados Paliativos: estudo descritivo
Palabras clave:
Enfermaría, Coidado de Enfermaría, Espiritualidade, Saúde HolísticaResumo
Introdución: A calidade na humanización da asistencia sanitaria implica o coidado integral dos pacientes considerando todas as facetas da persoa, incluída tamén a súa dimensión espiritual. No paciente en situación paliativa é máis inminente a aparición do sufrimento espiritual. Con todo, as respostas dos profesionais de enfermaría oscila entre a evitación ou o medo para abordar esta dimensión do coidado, e de recoñecemento ou aceptación desta necesidade humanizadora do mesmo. Abordar estas cuestións desde a realidade asistencial, é o primeiro paso na atención da dimensión espiritual.
Obxectivo: Describir a percepción dos profesionais de enfermería respecto a espiritualidade e o sufrimento espiritual, como parte da dimensión do coidado integral. Destacar aqueles aspectos que se consideran relevantes para levar a cabo este coidado nas Unidades de Coidado Paliativos.
Metodoloxía: Realizouse un estudo observacional, descritivo e transversal entre profesionais de enfermaría das Unidades de Coidados Paliativos da Área Sanitaria de Vigo. O estudo incluíu inicialmente a 65 profesionais (N=65), con todo, tras unha mostraxe non probabilístico, obtívose unha mostra final de 46 (n=46) profesionais. Analizáronse as variables sociodemográficas e outras variables relacionadas coa espiritualidade (o seu concepto, a súa relación coa enfermaría e a práctica profesional). A recollida de datos realizouse mediante un cuestionario ad hoc, e autoadministrado que se cubriu en liña.
Conclusións: A maioría dos profesionais conceptualizan a espiritualidade nun sentido relixioso; menos dun terzo a vinculan co significado da vida e coa conexión interior. A importancia da atención espiritual recoñécese case unanimemente, pero as limitacións organizativas e competenciais dificultan a súa posta en práctica eficaz.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
Busquets Alibés E. Ética del cuidado en ciencias de la salud. Barcelona: Herder; 2019. ISBN: 9788425439773.
Abu-Qamar MZ, Hartigan I, Perry L. Embracing the Broad Vision of Nursing's Renewed Definitions-Recognizing the Unseen and Steering the Future. Int J Nurs Pract. 2025;31(5): e70052. doi: 10.1111/ijn.70052.
Morillo Martín MS, Galán González-Serna JM, Llanos Peña F. Actitudes de las Enfermeras ante los Cuidados Espirituales y Religiosos en un Hospital General. Index Enferm. 2017; 26(3):152-156.
Fonseca CM. Atención a las necesidades espirituales y religiosas de los pacientes por parte del personal de salud. Un modelo basado en el acompañamiento espiritual. Rev. Cir. 2022;74(3): 318-324. doi:10.35687/s2452-454920220031351.
Boff L. Experimentar a Dios, la transparencia de las cosas. Santander: Sal Terrae; 2002. ISBN: 9788429315226.
Puchalski C, Ferrell B, Virani R, Otis-Green S, Baird P, Bull J, et al. Improving the quality of spiritual care as a dimension of palliative care: the report of the Consensus Conference. J Palliat Med. 2009 ;12(10):885-904. doi: 10.1089/jpm.2009.0142.
Filipovich Vegas E, Gallardo González S, Prieto Benítez A. Repercusión de la espiritualidad en el afrontamiento de la vida y la muerte. Estudio desde la perspectiva de profesionales de enfermería. Cuad Bioet. 2023;34(110):13-24. doi: 10.30444/CB.139.
Muñoz Devesa A, Morales Moreno I, Bermejo Higuera JC, González Serna JM. Enfermería y cuidado del sufrimiento espiritual. Index Enferm. 2014;23(3):153-156. doi:10.4321/S1132-12962014000200008.
Cobianchi L, Dal Mas F, Massaro M, Biffl W, Catena F, Coccolini F, et al. Team Dynamics Study Group. Diversity and ethics in trauma and acute care surgery teams: results from an international survey. World J Emerg Surg. 2022;17(1):44. doi: 10.1186/s13017-022-00446-8.
BOE-A-2023-15551 Real Decreto 572/2023, de 4 de julio, por el que se modifica el Real Decreto 1093/2010, de 3 de septiembre, por el que se aprueba el conjunto mínimo de datos de los informes clínicos en el Sistema Nacional de Salud [Internet]. Boe.es. Disponible en: https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-2023-15551.
Ramos Mateos A. Informe sobre la situación actual y estimación de la necesidad de enfermeras en España, 2024. Ministerio de Sanidad. [Internet]. Disponible en: https://www.sanidad.gob.es/gabinete/notasPrensa.do?id=6597.
Montecinos Guíñez D, Lorca Nachar A, Lara Jaque R, García Vallejos G, Quijada Sánchez D. Enfermería, liderazgo y relaciones de poder, una mirada desde lo cualitativo. Index Enferm . 2023; 32(2): e14293. doi: 10.58807/indexenferm20235794.
Arroyo Rodríguez A, Lancharro Tavero I, Romero Serrano R, Morillo Martín MS. La Enfermería como rol de género. Index Enferm. 2011; 20(4):248-251. doi:10.4321/S1132-12962011000300008.
Baysal E, Demirkol H, Erol A, Kaçmaz ED, Duka B, Agolli B, et al. Nurses' Perceptions of Spirituality and Spiritual Care and Influencing Factors in Türkiye, Italy, and Albania: A Multicultural Study. Healthcare (Basel). 2024;12(14):1391. doi: 10.3390/healthcare12141391.
Murgia C, Notarnicola I, Rocco G, Stievano A. Spirituality in nursing: A concept analysis. Nursing Ethics. 2020;27(5):1327-1343. doi: 10.1177/0969733020909534.
Hernández Mansilla JM, de Vega G, Herreros B. "Seminario Internacional de Biomedicina, Ética y Derechos Humanos": Bioética, religión y espiritualidad a debate. acta bioethica [Internet]. 2025;31(1):151-153. Disponible en: https://actabioethica.uchile.cl/index.php/AB/article/view/7838.
McLouth LE, Ford CG, Pustejovsky JE, Park CL, Sherman AC, Trevino K, Salsman JM. A systematic review and meta-analysis of effects of psychosocial interventions on spiritual well-being in adults with cancer. Psychooncology. 2021;30(2):147-158. doi: 10.1002/pon.5562.
Yeary KHK, Alcaraz KI, Ashing KT, Chiu C, Christy SM, Felsted KF, et al. Considering religion and spirituality in precision medicine. Transl Behav Med. 2020;10(1):195-203. doi: 10.1093/tbm/ibz105.
Platero Otsoa A. Percepción enfermera sobre la importancia de los cuidados espirituales en Cuidados paliativos. [Trabajo Fin de Grado]. Madrid. Universidad Autónoma de Madrid, Escuela Universitaria de Enfermería. 2019.
Ferrell B, Levy MH, Paice J. Managing pain from advanced cancer in the palliative care setting. Clin J Oncol Nurs. 2008;12(4):575-581. doi: 10.1188/08.CJON.575-581.
Quinn B, Connolly M. Spirituality in palliative care. BMC Palliat Care. 2023;22(1):1. doi: 10.1186/s12904-022-01116-x.
Frankl VE. Man's Search For Meaning: The classic tribute to hope from the Holocaust. Boston: Beacon Press; 2006. ISBN: 9781846046384.
Bone N, Swinton M, Hoad N, Toledo F, Cook D. Critical Care Nurses' Experiences With Spiritual Care: The SPIRIT Study. Am J Crit Care. 2018;27(3):212-219. doi: 10.4037/ajcc2018300.
Pop RS, Payne S, Tint D, Pop CP, Mosoiu D. Instruments to assess the burden of care for family caregivers of adult palliative care patients. Int J Palliat Nurs. 2022;28(2):80-99. doi: 10.12968/ijpn.2022.28.2.80.
NANDA International, Heather Herdman T, Kamitsuru S, Takao Lopes C. Diagnósticos enfermeros. Definiciones y clasificación 2024-2026. 13ª edición. Madrid. Elsevier; 2024. ISBN: 9788413827612.
Moorhead S, Swanson E, Johnson M. Clasificación de Resultados de Enfermería (NOC): Medición de Resultados en Salud. 7ª edición. Madrid. Elsevier; 2024. ISBN: 9788413826714.
Cheryl M, Wagner RN. Clasificación de Intervenciones de Enfermería (NIC). 8ª edición. Madrid. Elsevier; 2024. ISBN: 9788413826936.
Zapata CB, Dionne-Odom JN, Harris HA, Kalanithi L, Lin J, Bischoff K, et al. Honoring What We Say We Do: Developing Real-World Tools for Routine Family Caregiver Assessment and Support in Outpatient Palliative Care. J Palliat Med. 2023;26(3):376-384. doi: 10.1089/jpm.2022.0043.
Lopez Azpitarte E. Ética y vida. desafíos actuales. Madrid. Ediciones Paulinas; 1990. ISBN: 8428513449.
Madsen R, Larsen P, Fiala Carlsen AM, Marcussen J. Nursing care and nurses' understandings of grief and bereavement among patients and families during cancer illness and death - A scoping review. Eur J Oncol Nurs. 2023; 62:102260. doi: 10.1016/j.ejon.2022.102260.
Phillips C, Welcer B. Songs for the Soul: A Program to Address a Nurse's Grief. Clin J Oncol Nurs. 2017 ;21(2):145-146. doi: 10.1188/17.CJON.145-146.
Baldacchino D, Draper P. Spiritual coping strategies: a review of the nursing research literature. J Adv Nurs. 2001;34(6):833-841. doi: 10.1046/j.1365-2648.2001.01814. x.
Dunn KS, Robinson-Lane SG. A Philosophical Analysis of Spiritual Coping. ANS Adv Nurs Sci. 2020;43(3):239-250. doi: 10.1097/ANS.0000000000000323.
Nair T, Kumar GP. Correlation Between Spirituality and Quality of Life in People With Musculoskeletal Disorders: A Cross-Sectional Study. Cures. 2025;17(3): e80055. doi: 10.7759/cureus.80055.
##submission.downloads##
Publicada
##submission.versions##
- ##submission.versionIdentity##
- ##submission.versionIdentity##
##submission.howToCite##
Número
Sección
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by-nc-nd4.footer##Ao publicar na revista Enfermeir@s, o autor cede todos os dereitos de explotación do seu artigo ao Ilustre Colexio Oficial de Enfermería de Lugo, que, coas condicións e limitacións dispostas pola lexislación en materia de propiedade intelectual, é o titular do copyright.
Agás indicación contraria, todos os contidos distribúense baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só poderá ser realizada coa autorización expresa dos titulares, agás excepción prevista pola lei. Pode acceder ao texto completo da licenza neste enlace: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl.
POLÍTICA DE PRIVACIDADE
Dereito de información
Para os efectos do disposto no Regulamento (UE) 2016/679 do 27 de abril de 2016 (RGPD), relativo á protección das persoas físicas no que respecta ao tratamento de datos persoais e á libre circulación destes datos, e na Lei Orgánica 3/2018 do 5 de decembro, de protección de datos de carácter persoal e garantía dos dereitos dixitais (LOPDGDD), infórmase ao usuario da existencia dun tratamento automatizado de datos de carácter persoal creado polo COLEXIO OFICIAL DE ENFERMERÍA DE LUGO e baixo a súa responsabilidade cos datos persoais que nos puidese facilitar durante a navegación polo noso sitio web, xa sexa no momento do seu rexistro ou cando remita unha mensaxe de correo electrónico.
Responsable do tratamento:
- Denominación social: Colexio Oficial de Enfermería de Lugo
- CIF: Q2766003D
- Enderezo social: Avenida da Coruña 104 Entresollado B, 27003 - Lugo (Lugo)
- Teléfono: 982242450
- Correo electrónico para comunicacións: colexio@enfermerialugo.org
- Datos de contacto do Delegado de Protección de Datos:
- Teléfono: 984283532
- Correo electrónico: delegadoprotecciondatos@prodasva.org
Finalidade do tratamento:
A finalidade do tratamento dos seus datos será a descrita en cada un dos formularios establecidos na páxina web nos que vostede nos facilite os seus datos.
Lexitimación:
Artigo 6.1.a) do RGPD. O interesado deu o seu consentimento para o tratamento dos seus datos persoais para un ou varios fins específicos.
Conservación e tratamento dos datos:
Os seus datos serán conservados durante o tempo necesario para atender a súa solicitude, sempre que non nos indique o contrario exercendo o seu dereito de supresión, ou durante o tempo necesario para cumprir coas obrigas legais e atender as posibles responsabilidades que puidesen derivar do cumprimento da finalidade para a que os datos foron recadados.
En caso de ser necesario, o Colexio Oficial de Enfermería de Lugo cancelará ou rectificará os datos cando resulten inexactos, incompletos ou deixen de ser necesarios para a súa finalidade, de conformidade co previsto na lexislación vixente en materia de protección de datos de carácter persoal.
Mentres non nos comunique o contrario, entenderemos que os seus datos non foron modificados, que vostede se compromete a notificarnos calquera variación e que temos o consentimento para utilizalos coa fin de fidelizar a relación entre as partes.
Os datos facilitados non serán cedidos a terceiros salvo nos casos en que exista unha obriga legal.
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo non elaborará ningún tipo de “perfil” en base á información facilitada. Non se tomarán decisións automatizadas en base a perfís.
De acordo co que establece a Lei 34/2002, de Servizos da Sociedade da Información e do Comercio Electrónico no seu artigo 21, solicitarase o seu consentimento para poder realizar comunicacións publicitarias que se consideren de interese, por correo electrónico ou por calquera outro medio de comunicación electrónica equivalente.
Vostede ten dereito a opoñerse e/ou retirar o consentimento ao tratamento dos datos indicados anteriormente, en calquera momento, sen que iso afecte á licitude do tratamento baseado no consentimento previo á súa retirada, mediante notificación ao responsable do tratamento nas direccións indicadas.
Medidas técnicas e organizativas
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo adopta medidas técnicas, controis e procedementos de carácter físico, organizativo e tecnolóxico, razoablemente fiables e efectivos, orientados a preservar a integridade e a seguridade dos seus datos e garantir a súa privacidade. Non obstante, non asume ningunha responsabilidade polos danos e prexuízos derivados de alteracións que terceiros poidan causar nos sistemas informáticos, documentos electrónicos ou ficheiros do usuario.
Ademais, todo o persoal con acceso aos datos persoais foi formado e ten coñecemento das súas obrigas con relación aos tratamentos de datos persoais.
Nos contratos que subscribimos cos nosos provedores incluímos cláusulas nas que se lles esixe manter o deber de segredo respecto aos datos de carácter persoal aos que tiveron acceso en virtude do encargo realizado, así como implantar as medidas de seguridade técnicas e organizativas necesarias para garantir a confidencialidade, integridade, dispoñibilidade e resiliencia permanentes dos sistemas e servizos de tratamento dos datos persoais.
Todas estas medidas de seguridade son revisadas de forma periódica para garantir a súa adecuación e efectividade.
Non obstante, a seguridade absoluta non se pode garantir e non existe ningún sistema de seguridade que sexa impenetrable. No caso de que calquera información obxecto de tratamento e baixo o noso control se vise comprometida como consecuencia dunha brecha de seguridade, tomaremos as medidas adecuadas para investigar o incidente, notificalo á Autoridade de Control e, de ser o caso, aos usuarios que se puidesen ver afectados para que tomen as medidas oportunas.
Dereitos
O usuario poderá exercer os dereitos de acceso, rectificación, supresión, oposición, limitación do tratamento, portabilidade de datos e a non ser obxecto de decisións individualizadas automatizadas, en relación cos datos obxecto do tratamento, ante o responsable do tratamento na dirección anteriormente mencionada ou por correo electrónico a colexio@enfermerialugo.org, achegando copia do seu DNI ou documento equivalente, ou directamente ante o delegado de protección de datos.
No caso de que non obtivese satisfacción no exercicio dos seus dereitos, poderá presentar unha reclamación ante a Autoridade de Control en materia de Protección de Datos competente, sendo esta a Axencia Española de Protección de Datos, cuxos datos de contacto están accesibles en https://sedeagpd.gob.es/sede-electronica-web/vistas/formNuevaReclamacion/reclamacion.jsf.
BY-NC-ND 4.0