Multiculturalidade no ámbito sanitario. A enfermaría como axente integrador.
Palabras clave:
Diversidade cultural, Etnocentrismo, Equidade en saúde, Integración á comunidade, Asistencia sanitaria culturalmente competente, Enfermaría transculturalResumo
Introdución
Na actual era das migracións, atopar territorios multiculturais non ten nada de novidoso. Lugo, durante o ano 2023, contaba con 12.142 persoas de orixe estranxeira e unhas 1.500 persoas de etnia xitana. A integración cultural no sistema sanitario e ofrecer coidados culturalmente competentes convértese nunha necesidade básica nesta nova etapa.
Obxectivo
O obxectivo principal do traballo é coñecer a percepción das minorías culturais e do persoal enfermeiro lucense acerca da adaptación cultural dentro do ámbito sanitario.
Metodoloxía
Desenvolveuse un estudo biopsicosocial cun enfoque cualitativo e un paradigma interpretativo. O método de investigación empregado foi a metodoloxía etnográfica, utilizando recursos como a entrevista en profundidade e as escalas validadas.
Resultados
A integración cultural dentro do ámbito sanitario lucense vese gravemente afectada. Os prexuízos infundados, as barreiras idiomáticas e culturais, así como a desinformación, dificultan a relación enfermeira-persoa atendida. Sumada a estas barreiras, a escaseza de recursos, como a figura da persoa mediadora intercultural, provoca que a enfermaría non poida ofrecer coidados culturalmente competentes e xera unha atención non equitativa, poñendo en risco a saúde destas minorías.
Conclusións
A saúde destas minorías non é adecuada debido á deficiente adaptación cultural dentro do sistema sanitario lucense. A falta de recursos non permite á enfermaría desenvolver coidados culturais, aumentando así a inequidade na atención e diminuíndo o nivel de saúde poboacional.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
Fernández Álvares C. Inmigración: un reto para la enfermería española. Universidad de Valladolid; 2019.
Herzog B, Simó M, Torres Pérez F. Migraciones y Discursos Propuesta para el Debate Público. Madrid: Observatorio Español del Racismo y la Xenofobio. 2023.
UNESCO. Declaración universal sobre la Diversidad Cultural. 31.ª reunión de la Conferencia General; 2 nov 2001; París, Francia. París: UNESCO; 2001.
INE. Instituto Nacional de Estadística [Internet]. INE. [citado el 10 de enero de 2026]. Disponible en: https://www.ine.es/
Roo Triñanes, A.; A. Díaz Geada y C. González López. Competencia cultural del estudiantado de Enfermería del Campus de Santiago de Compostela. RIECS: Revista de Investigación y Educación en Ciencias de la Salud, n. 10-1 (2025), pp. 12-22. ISSN 2530-2787
Idáñez MJA, Barragán AC. Etnocentrismo de los profesionales responsables de implementar las politicas sociales en contextos locales multiculturales: Un estudio empírico de la dimensión actitudinal del racismo institucional en losprofesionales de los servicios sociales, la educación y la sanidad. Documentos de Trabajo Seminario Permanente de Ciencias Sociales [Internet]. 2016 [citado el 10 de enero de 2026];(11):3. Disponible en: https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=7666187
Pratt C, Taylor R, Smith SD. Health Equity and Access to Health Care as a Social Determinant of Health: The Role of the Primary Care Provider. Prim Care. 2023 Dec;50(4):549-559. doi: 10.1016/j.pop.2023.04.006. Epub 2023 Jul 4. PMID: 37866830.
Sánchez PM-A. Estudio de la inclusión de los inmigrantes extranjeros en la ciudad de Lugo. Una retrospectiva. Universitat Internacional de Catalunya; 2017.
Rubio Martín S, Rubio Martín S. Enfermería en cardiología: revista científica e informativa de la Asociación Española de Enfermería en Cardiología. No. 2020;80:6–10.
Alvarenga Benítez MM, Sánchez Villalba R, Pallas Caudevilla M, Aguaron Langarita A, Santander Jorge S. Enfermería y la atención desde la interculturalidad. Rev Sanit Investig. 2022;3(10). Disponible en: https://revistasanitariadeinvestigacion.com/enfermeria-y-la-atencion-desde-la-interculturalidad/
Marco G, Bolea C. UNIVERSIDAD MIGUEL HERNÁNDEZ FACULTAD DE MEDICINA TRABAJO FIN DE GRADO EN MEDICINA [Internet]. Umh.es. [citado el 10 de enero de 2026]. Disponible en: http://dspace.umh.es/bitstream/11000/28475/1/GARC%c3%8dA%20MARCO%2c%20ALBA%2c%20TFG.pdf
España. Ley 14/1986, de 25 de abril, General de Sanidad. Boletín Oficial del Estado. 1986;102:15207-15224.
Briñez Ariza KJ, Ortiz Whitaker MC, González Soto CE. Etnoenfermería y teoría del cuidado cultural, evidencias metodológicas en la investigación en enfermería: una revisión integrativa. Enferm Cuid Humaniz. 2024;13(2):e3926. doi:10.22235/ech.v13i2.3926.
Buera M, Palomares García M, Barrio Aranda V, Atarés Pérez N, Piqueras García A, Fernández M. Madeleine Leininger, artículo monográfico. Revista Sanitaria de Investigación. 2021;2.
Galicia. Ley 8/2008, de 10 de julio, de salud de Galicia. Diario Oficial de Galicia. 2008 Jul 24;(143):14214-14364
España. Ley 33/2011, de 4 de octubre, General de Salud Pública [Internet]. Boletín Oficial del Estado. 2011 [citado 17 jul 2026];240:104593-104626. Disponible en: BOE – Ley 33/2011, de 4 de octubre, General de Salud Pública
Ruiz Álvarez M, Aginagalde Llorente AH, Señaris J. Los Determinantes Sociales de la Salud en España. Revista española de la salud pública. 2022.
Código Deontológico de la Enfermería Española. Consejo General de Enfermería. 2023;
Sánchez-Ojeda MA, Segura-Robles A, Gallardo-Vigil MÁ, Alemany-Arrebola I. Enfermería Trancultural. Formación de los Futuros Profesionales de Enfermería en España. Index de Enfermería. 2020;27.
Fabry L, McDermott S, Wilford B. Culturally Competent Care for Diverse Populations: A Review of Transcultural Nursing Education. Adv Emerg Nurs J. 2024 Jul-Sep 01;46(3):274-282. doi: 10.1097/TME.0000000000000526. Epub 2024 Aug 1. PMID: 39094089.
Castro Naval E. El modelo bifocal de práctica clínica de Lynda J. Carpenito en enfermería, aplicado en el Sistema d’Emergències Mèdiques de Catalunya [tesis doctoral]. Barcelona: Universitat de Barcelona; 2017. Disponible en: https://hdl.handle.net/2445/118126.
Herdman TH, Kamitsuru S, Lopes CT, editors. Diagnósticos enfermeros: definiciones y clasificación 2024-2026. 13.ª ed. Barcelona: Elsevier;2024.
Moorhead S, Swanson E, Johnson M, Maas ML. Clasificación de resultados de enfermería (NoC). 7.ª ed. Barcelona: Elsevier; 2024.
Butcher HK, Bulechek GM, Dochterman JM, Wagner CM. Clasificación de intervenciones de enfermería (NIC). 8. ed. Barcelona: Elsevier 2024.
##submission.downloads##
Publicada
##submission.versions##
- ##submission.versionIdentity##
- ##submission.versionIdentity##
##submission.howToCite##
Número
Sección
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by-nc-nd4.footer##Ao publicar na revista Enfermeir@s, o autor cede todos os dereitos de explotación do seu artigo ao Ilustre Colexio Oficial de Enfermería de Lugo, que, coas condicións e limitacións dispostas pola lexislación en materia de propiedade intelectual, é o titular do copyright.
Agás indicación contraria, todos os contidos distribúense baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só poderá ser realizada coa autorización expresa dos titulares, agás excepción prevista pola lei. Pode acceder ao texto completo da licenza neste enlace: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl.
POLÍTICA DE PRIVACIDADE
Dereito de información
Para os efectos do disposto no Regulamento (UE) 2016/679 do 27 de abril de 2016 (RGPD), relativo á protección das persoas físicas no que respecta ao tratamento de datos persoais e á libre circulación destes datos, e na Lei Orgánica 3/2018 do 5 de decembro, de protección de datos de carácter persoal e garantía dos dereitos dixitais (LOPDGDD), infórmase ao usuario da existencia dun tratamento automatizado de datos de carácter persoal creado polo COLEXIO OFICIAL DE ENFERMERÍA DE LUGO e baixo a súa responsabilidade cos datos persoais que nos puidese facilitar durante a navegación polo noso sitio web, xa sexa no momento do seu rexistro ou cando remita unha mensaxe de correo electrónico.
Responsable do tratamento:
- Denominación social: Colexio Oficial de Enfermería de Lugo
- CIF: Q2766003D
- Enderezo social: Avenida da Coruña 104 Entresollado B, 27003 - Lugo (Lugo)
- Teléfono: 982242450
- Correo electrónico para comunicacións: colexio@enfermerialugo.org
- Datos de contacto do Delegado de Protección de Datos:
- Teléfono: 984283532
- Correo electrónico: delegadoprotecciondatos@prodasva.org
Finalidade do tratamento:
A finalidade do tratamento dos seus datos será a descrita en cada un dos formularios establecidos na páxina web nos que vostede nos facilite os seus datos.
Lexitimación:
Artigo 6.1.a) do RGPD. O interesado deu o seu consentimento para o tratamento dos seus datos persoais para un ou varios fins específicos.
Conservación e tratamento dos datos:
Os seus datos serán conservados durante o tempo necesario para atender a súa solicitude, sempre que non nos indique o contrario exercendo o seu dereito de supresión, ou durante o tempo necesario para cumprir coas obrigas legais e atender as posibles responsabilidades que puidesen derivar do cumprimento da finalidade para a que os datos foron recadados.
En caso de ser necesario, o Colexio Oficial de Enfermería de Lugo cancelará ou rectificará os datos cando resulten inexactos, incompletos ou deixen de ser necesarios para a súa finalidade, de conformidade co previsto na lexislación vixente en materia de protección de datos de carácter persoal.
Mentres non nos comunique o contrario, entenderemos que os seus datos non foron modificados, que vostede se compromete a notificarnos calquera variación e que temos o consentimento para utilizalos coa fin de fidelizar a relación entre as partes.
Os datos facilitados non serán cedidos a terceiros salvo nos casos en que exista unha obriga legal.
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo non elaborará ningún tipo de “perfil” en base á información facilitada. Non se tomarán decisións automatizadas en base a perfís.
De acordo co que establece a Lei 34/2002, de Servizos da Sociedade da Información e do Comercio Electrónico no seu artigo 21, solicitarase o seu consentimento para poder realizar comunicacións publicitarias que se consideren de interese, por correo electrónico ou por calquera outro medio de comunicación electrónica equivalente.
Vostede ten dereito a opoñerse e/ou retirar o consentimento ao tratamento dos datos indicados anteriormente, en calquera momento, sen que iso afecte á licitude do tratamento baseado no consentimento previo á súa retirada, mediante notificación ao responsable do tratamento nas direccións indicadas.
Medidas técnicas e organizativas
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo adopta medidas técnicas, controis e procedementos de carácter físico, organizativo e tecnolóxico, razoablemente fiables e efectivos, orientados a preservar a integridade e a seguridade dos seus datos e garantir a súa privacidade. Non obstante, non asume ningunha responsabilidade polos danos e prexuízos derivados de alteracións que terceiros poidan causar nos sistemas informáticos, documentos electrónicos ou ficheiros do usuario.
Ademais, todo o persoal con acceso aos datos persoais foi formado e ten coñecemento das súas obrigas con relación aos tratamentos de datos persoais.
Nos contratos que subscribimos cos nosos provedores incluímos cláusulas nas que se lles esixe manter o deber de segredo respecto aos datos de carácter persoal aos que tiveron acceso en virtude do encargo realizado, así como implantar as medidas de seguridade técnicas e organizativas necesarias para garantir a confidencialidade, integridade, dispoñibilidade e resiliencia permanentes dos sistemas e servizos de tratamento dos datos persoais.
Todas estas medidas de seguridade son revisadas de forma periódica para garantir a súa adecuación e efectividade.
Non obstante, a seguridade absoluta non se pode garantir e non existe ningún sistema de seguridade que sexa impenetrable. No caso de que calquera información obxecto de tratamento e baixo o noso control se vise comprometida como consecuencia dunha brecha de seguridade, tomaremos as medidas adecuadas para investigar o incidente, notificalo á Autoridade de Control e, de ser o caso, aos usuarios que se puidesen ver afectados para que tomen as medidas oportunas.
Dereitos
O usuario poderá exercer os dereitos de acceso, rectificación, supresión, oposición, limitación do tratamento, portabilidade de datos e a non ser obxecto de decisións individualizadas automatizadas, en relación cos datos obxecto do tratamento, ante o responsable do tratamento na dirección anteriormente mencionada ou por correo electrónico a colexio@enfermerialugo.org, achegando copia do seu DNI ou documento equivalente, ou directamente ante o delegado de protección de datos.
No caso de que non obtivese satisfacción no exercicio dos seus dereitos, poderá presentar unha reclamación ante a Autoridade de Control en materia de Protección de Datos competente, sendo esta a Axencia Española de Protección de Datos, cuxos datos de contacto están accesibles en https://sedeagpd.gob.es/sede-electronica-web/vistas/formNuevaReclamacion/reclamacion.jsf.
BY-NC-ND 4.0