Impacto psicosocial da exposición á violencia de xénero en menores: unha análise mixta de fortalezas e dificultades.
Palabras clave:
Abuso Emocional, Síntomas Afectivos, Violencia de Xénero, Saúde Infantil, Intervención Psicosocial, Resiliencia Psicolóxica, Menores, Conduta InfantilResumo
Introdución: A violencia de xénero é un problema de saúde pública global con profundas implicacións sociais, sanitarias e epidemiolóxicas. Este fenómeno afecta gravemente o benestar físico, psicolóxico e social das mulleres e das súas familias, especialmente dos menores expostos, que presentan un maior risco de desenvolver problemas emocionais, condutuais e sociais.
Obxectivo: Analizar as consecuencias psicosociais da exposición á violencia de xénero en menores, con énfase nas súas fortalezas prosociais e nas dificultades emocionais e condutuais.
Métodos: Utilizouse un deseño mixto que combina enfoques cuantitativos e cualitativos. A avaliación cuantitativa realizouse mediante o Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ), administrado a menores expostos a contextos de violencia de xénero. A análise cualitativa baseouse nun enfoque fenomenolóxico-hermenéutico, explorando as narrativas das nais sobre o impacto nos seus fillos. Incluíuse unha mostra de 9 nais e os seus fillos atendidos pola Unidade da Muller do Concello de Ames.
Resultados: Os menores amosaron fortalezas en comportamentos prosociais, como empatía e cooperación (100%), pero tamén presentaron dificultades emocionais e condutuais. O 66,7% informou de síntomas físicos asociados ao estrés, como dores de cabeza ou náuseas, e unha porcentaxe similar presentou hiperactividade ou falta de atención. Ademais, observáronse episodios de rabietas (66,7%) e sentimentos de soidade (66,7%), aínda que non se identificaron comportamentos antisociais graves. A análise cualitativa revelou a presenza de hipervixilancia, ansiedade e roles parentais nos fillos maiores.
Conclusión: Este estudo exploratorio destaca o impacto multidimensional da exposición á violencia de xénero en menores, que desenvolven habilidades prosociais como mecanismos de adaptación, pero que tamén afrontan importantes desafíos emocionais e condutuais. As intervencións deben centrarse en fortalecer as habilidades socioemocionais, promover a resiliencia e abordar as causas subxacentes do malestar emocional. Ademais, é fundamental incluír os coidadores nas estratexias de intervención para garantir un entorno familiar máis seguro e estable.
##plugins.generic.usageStats.downloads##
##submission.citations##
Bacchus LJ, Ranganathan M, Watts C, Devries K. Recent intimate partner violence against women and health: A systematic review and meta-analysis of cohort studies. BMJ Open. 2018;8(e019995). https://doi.org/10.1136/bmjopen-2017-019995
Iverson KM, Dardis CM, Grillo AR, Galovski TE, Pogoda TK. Associations between traumatic brain injury from intimate partner violence and future psychosocial health risks in women. Comprehensive Psychiatry. 2019;92:13-21. https://doi.org/10.1016/j.comppsych.2019.152167
Mittal M, Gilroy H, Sullivan TP. Examining associations between strangulation and depressive symptoms in women with intimate partner violence histories. Journal of Interpersonal Violence. 2020. https://doi.org/10.1177/0886260518798353
Holt S, Buckley H, Whelan S. The impact of exposure to domestic violence on children and young people: A review of the literature. Child abuse & neglect. 2008;32(8):797-810. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2008.02.004
Nguyen KA, Abrahams N, Jewkes R, Mhlongo S, Seedat S, Myers B, et al. The associations of intimate partner violence and non-partner sexual violence with hypertension in South African women. International journal of environmental research and public health. 2022;19(7). https://doi.org/10.3390/ijerph1904026
Howell KH, Barnes SE, Miller LE, Graham-Bermann SA. Developmental variations in the impact of intimate partner violence exposure during childhood. Journal of injury and violence research. 2016;8(1):43. https://doi.org/10.5249/jivr.v8i1.663
Vu NL, Jouriles EN, McDonald R, Rosenfield D. Children's exposure to intimate partner violence: A meta-analysis of longitudinal associations with child adjustment problems. Clinical psychology review. 2016;46:25-33. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.04.003
Fong VC, Hawes D, Allen JL. A systematic review of risk and protective factors for externalizing problems in children exposed to intimate partner violence. Trauma, Violence, & Abuse. 2019;20(2):149-167. https://doi.org/10.1177/1524838017692383
Schulz P. Towards inclusive gender in transitional justice: gaps, blind-spots and opportunities. Journal of Intervention and Statebuilding. 2020;14(5):691-710. https://doi.org/10.1080/17502977.2019.1663984
Sediri S, Zgueb Y, Ouanes S, Ouanes I, Jaouadi S. Commentary: COVID-19, lockdown, and intimate partner violence. Journal of Women’s Health. 2020. https://doi.org/10.1089/jwh.2020.8590
Howell KH, Miller-Graff LE. Protective factors associated with resilient functioning in young adulthood after childhood exposure to violence. Child abuse & neglect. 2014;38(12):1985-1994. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2014.10.010
Goodman R. The Strengths and Difficulties Questionnaire: a research note. Journal of child psychology and psychiatry. 1997;38(5):581-586. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.1997.tb01545.x
Rodríguez-Hernández PJ, Betancort M, Ramírez-Santana GM, García R, Sanz-Álvarez EJ, De las Cuevas-Castresana C. Psychometric properties of the parent and teacher versions of the Strength and Difficulties Questionnaire (SDQ) in a Spanish sample. International journal of clinical and health psychology. 2012;12(2):265-279. Disponible en: https://www.redalyc.org/pdf/337/33723643006.pdf
Evans SE, Davies C, DiLillo D. Exposure to domestic violence: A meta-analysis of child and adolescent outcomes. Aggression and violent behavior. 2008;13(2):131-140. https://doi.org/10.1016/j.avb.2008.02.005
Margolin G, Gordis EB. The effects of family and community violence on children. Annual review of psychology. 2011;51(1):445-479. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.51.1.445
Howell KH, Miller LE, Barnes SE, Graham-Bermann SA. Promoting resilience in children exposed to intimate partner violence through a developmentally informed intervention: A case study. Clinical case studies. 2015;14(1):31-46. https://doi.org/10.1177/1534650114535841
Crooks CV, Jaffe PG, Bala N. Factoring in the effects of children's exposure to domestic violence in determining appropriate postseparation parenting plans. Domestic Violence, Abuse, and Child Custody: Legal Strategies and Policy Issues. Kingston, NJ: Civic Research Institute. 2010;22-1. https://www.csmh.uwo.ca/docs/publications/Crooks,%20Jaffe,%20and%20Bala%202010%20chapter.pdf
Gautam N, Rahman MM, Khanam R. Adverse childhood experiences and externalizing, internalizing, and prosocial behaviors in children and adolescents: A longitudinal study. Journal of Affective Disorders. 2024;363:124-133. https://doi.org/10.1016/j.jad.2024.07.064
Sheng Chong L, Gordis E, Hunter L, Amoh J, Strully K, Appleton AA, et al. Childhood violence exposure and externalizing behaviors: A systematic review of the role of physiological biomarkers. Psychoneuroendocrinology. 2022;145:105898. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2022.105898
Mendes-Sousa MM, Silva ARD, Mariano M, Espolaor R, Shimizu RF, Mari JJ, et al. Prosocial behavior in children involved in peer violence. Trends in psychiatry and psychotherapy. 2024;46:e20230632. https://doi.org/10.47626/2237-6089-2023-0632
Taylor CA, Guterman NB, Lee SJ, Rathouz PJ. Intimate partner violence, maternal depression, and child behavior problems among ethnically diverse families. Child Abuse & Neglect. 2017;64:1-12. DOI: 10.1016/j.chiabu.2017.01.004.
van Loon-Dikkers AL, Luijk MP, de Haan AD, Steketee MJ. Emotional Insecurity and Psychosocial Problems in Children Exposed to Family Violence: Exploring the Role of Well-Being at School. School Mental Health. 2025;17(1):276-288. https://doi.org/10.1007/s12310-024-09728-9
Ortiz Jiménez EM, Gómez-Benito J, Llach SL, Lamarca M, Ochoa S. Interparental violence: child emotional awareness, protective factors, and symptom profiles in a comparative analysis. Frontiers in Psychiatry. 2025;16:1418332. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2025.1418332
Đurđević S, Zirojević M, Zirojević S, Krivokapić Ž. Resilience as a Protective Factor in Children Exposed to Domestic Violence. In Fighting for Empowerment in an Age of Violence (pp. 323-334). IGI Global Scientific Publishing. 2022. https://doi.org/10.4018/978-1-6684-4964-6.ch019
Doroudchi A, Zarenezhad M, Hosseininezhad H, Malekpour A, Ehsaei Z, Kaboodkhani R, et al. Psychological complications of the children exposed to domestic violence: a systematic review. Egyptian journal of forensic sciences. 2023;13(1):26. https://doi.org/10.1186/s41935-023-00343-4
Rangarasu P, Little L, Dahrany S. A Review on Intergenerational Impact on Children Exposed to Instances of Domestic Violence - Behavioural, Psychological Consequences and Interventions. Shanlax International Journal of Arts, Science and Humanities. 2024;12(S1):194–209. DOI: https://doi.org/10.34293/sijash.v12iS1-Sep.8192
Essington M. Impact of Witnessing Intimate Partner Violence for Elementary Age Children: Counseling Recommendations. 2025. https://scholarworks.wmich.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4972&context=honors_theses
Stickley A, Koposov R, Koyanagi A, Oh H, Ruchkin V. Attention-deficit/hyperactivity disorder symptoms and community violence exposure in Russian adolescents. Journal of interpersonal violence. 2021;36(17-18):NP9738-NP9756. https://doi.org/10.1177/0886260519861651?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle
Chaudhary M, Bhatt S. Effects of Mindfulness-Based Interventions on ADHD Symptoms in Children: A Systematic Review. International Journal of Interdisciplinary Approaches in Psychology. 2024;2(11):278-285. https://www.psychopediajournals.com/index.php/ijiap/article/view/608
Vekety B, Logemann HA, Takacs ZK. The effect of mindfulness-based interventions on inattentive and hyperactive–impulsive behavior in childhood: A meta-analysis. International Journal of Behavioral Development. 2021;45(2):133-145. https://doi.org/10.1177/0165025420958192
Sultan MA, Nawaz FA, Alattar B, Khalaf E, Shadan S, El-Abiary N, et al. Assessing the impact of mindfulness programs on attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents: a systematic review. BMC pediatrics. 2025;25(1):32. https://doi.org/10.1186/s12887-024-05310-z
Latzman NE, Casanueva C, Brinton J, Forman‐Hoffman VL. The promotion of well‐being among children exposed to intimate partner violence: a systematic review of interventions. Campbell systematic reviews. 2019;15(3):e1049. https://doi.org/10.1002/cl2.1049
Gallo LL, Kemp K. Mindfulness-Based Interventions for Addressing Trauma, Anxiety, and Emotional Dysregulation in Children and Adolescents: A Literature Review. Journal of Counselor Practice. 2023;14(1). https://journalofcounselorpractice.com/uploads/6/8/9/4/68949193/10.22229_aws8975023.pdf
Herres J, Cummings CM, Swan A, Makover H, Kendall PC. Moderators and mediators of treatments for youth with anxiety. Moderators and mediators of youth treatment outcomes. 2015:20-40. https://doi.org/10.1093/med:psych/9780199360345.003.0002
Carpenito LJ. Manual de diagnóstico de enfermería: aplicación a la práctica clínica. 9ª ed. Madrid: McGraw-Hill España; 2002. ISBN: 9788448604837.
ClinicalKey Student. Taxonomías NANDA-I, NIC y NOC [Internet]. Amsterdam: Elsevier; [consultado el 9 de diciembre de 2025]. Disponible en: https://www-clinicalkey-com.ezbusc.usc.gal/student/nursing/nnn
##submission.downloads##
Publicada
##submission.versions##
- ##submission.versionIdentity##
- ##submission.versionIdentity##
##submission.howToCite##
Número
Sección
##submission.license##
##submission.copyrightStatement##
##submission.license.cc.by-nc-nd4.footer##Ao publicar na revista Enfermeir@s, o autor cede todos os dereitos de explotación do seu artigo ao Ilustre Colexio Oficial de Enfermería de Lugo, que, coas condicións e limitacións dispostas pola lexislación en materia de propiedade intelectual, é o titular do copyright.
Agás indicación contraria, todos os contidos distribúense baixo unha licenza internacional Creative Commons BY-NC-ND 4.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-ND 4.0 só poderá ser realizada coa autorización expresa dos titulares, agás excepción prevista pola lei. Pode acceder ao texto completo da licenza neste enlace: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.gl.
POLÍTICA DE PRIVACIDADE
Dereito de información
Para os efectos do disposto no Regulamento (UE) 2016/679 do 27 de abril de 2016 (RGPD), relativo á protección das persoas físicas no que respecta ao tratamento de datos persoais e á libre circulación destes datos, e na Lei Orgánica 3/2018 do 5 de decembro, de protección de datos de carácter persoal e garantía dos dereitos dixitais (LOPDGDD), infórmase ao usuario da existencia dun tratamento automatizado de datos de carácter persoal creado polo COLEXIO OFICIAL DE ENFERMERÍA DE LUGO e baixo a súa responsabilidade cos datos persoais que nos puidese facilitar durante a navegación polo noso sitio web, xa sexa no momento do seu rexistro ou cando remita unha mensaxe de correo electrónico.
Responsable do tratamento:
- Denominación social: Colexio Oficial de Enfermería de Lugo
- CIF: Q2766003D
- Enderezo social: Avenida da Coruña 104 Entresollado B, 27003 - Lugo (Lugo)
- Teléfono: 982242450
- Correo electrónico para comunicacións: colexio@enfermerialugo.org
- Datos de contacto do Delegado de Protección de Datos:
- Teléfono: 984283532
- Correo electrónico: delegadoprotecciondatos@prodasva.org
Finalidade do tratamento:
A finalidade do tratamento dos seus datos será a descrita en cada un dos formularios establecidos na páxina web nos que vostede nos facilite os seus datos.
Lexitimación:
Artigo 6.1.a) do RGPD. O interesado deu o seu consentimento para o tratamento dos seus datos persoais para un ou varios fins específicos.
Conservación e tratamento dos datos:
Os seus datos serán conservados durante o tempo necesario para atender a súa solicitude, sempre que non nos indique o contrario exercendo o seu dereito de supresión, ou durante o tempo necesario para cumprir coas obrigas legais e atender as posibles responsabilidades que puidesen derivar do cumprimento da finalidade para a que os datos foron recadados.
En caso de ser necesario, o Colexio Oficial de Enfermería de Lugo cancelará ou rectificará os datos cando resulten inexactos, incompletos ou deixen de ser necesarios para a súa finalidade, de conformidade co previsto na lexislación vixente en materia de protección de datos de carácter persoal.
Mentres non nos comunique o contrario, entenderemos que os seus datos non foron modificados, que vostede se compromete a notificarnos calquera variación e que temos o consentimento para utilizalos coa fin de fidelizar a relación entre as partes.
Os datos facilitados non serán cedidos a terceiros salvo nos casos en que exista unha obriga legal.
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo non elaborará ningún tipo de “perfil” en base á información facilitada. Non se tomarán decisións automatizadas en base a perfís.
De acordo co que establece a Lei 34/2002, de Servizos da Sociedade da Información e do Comercio Electrónico no seu artigo 21, solicitarase o seu consentimento para poder realizar comunicacións publicitarias que se consideren de interese, por correo electrónico ou por calquera outro medio de comunicación electrónica equivalente.
Vostede ten dereito a opoñerse e/ou retirar o consentimento ao tratamento dos datos indicados anteriormente, en calquera momento, sen que iso afecte á licitude do tratamento baseado no consentimento previo á súa retirada, mediante notificación ao responsable do tratamento nas direccións indicadas.
Medidas técnicas e organizativas
O Colexio Oficial de Enfermería de Lugo adopta medidas técnicas, controis e procedementos de carácter físico, organizativo e tecnolóxico, razoablemente fiables e efectivos, orientados a preservar a integridade e a seguridade dos seus datos e garantir a súa privacidade. Non obstante, non asume ningunha responsabilidade polos danos e prexuízos derivados de alteracións que terceiros poidan causar nos sistemas informáticos, documentos electrónicos ou ficheiros do usuario.
Ademais, todo o persoal con acceso aos datos persoais foi formado e ten coñecemento das súas obrigas con relación aos tratamentos de datos persoais.
Nos contratos que subscribimos cos nosos provedores incluímos cláusulas nas que se lles esixe manter o deber de segredo respecto aos datos de carácter persoal aos que tiveron acceso en virtude do encargo realizado, así como implantar as medidas de seguridade técnicas e organizativas necesarias para garantir a confidencialidade, integridade, dispoñibilidade e resiliencia permanentes dos sistemas e servizos de tratamento dos datos persoais.
Todas estas medidas de seguridade son revisadas de forma periódica para garantir a súa adecuación e efectividade.
Non obstante, a seguridade absoluta non se pode garantir e non existe ningún sistema de seguridade que sexa impenetrable. No caso de que calquera información obxecto de tratamento e baixo o noso control se vise comprometida como consecuencia dunha brecha de seguridade, tomaremos as medidas adecuadas para investigar o incidente, notificalo á Autoridade de Control e, de ser o caso, aos usuarios que se puidesen ver afectados para que tomen as medidas oportunas.
Dereitos
O usuario poderá exercer os dereitos de acceso, rectificación, supresión, oposición, limitación do tratamento, portabilidade de datos e a non ser obxecto de decisións individualizadas automatizadas, en relación cos datos obxecto do tratamento, ante o responsable do tratamento na dirección anteriormente mencionada ou por correo electrónico a colexio@enfermerialugo.org, achegando copia do seu DNI ou documento equivalente, ou directamente ante o delegado de protección de datos.
No caso de que non obtivese satisfacción no exercicio dos seus dereitos, poderá presentar unha reclamación ante a Autoridade de Control en materia de Protección de Datos competente, sendo esta a Axencia Española de Protección de Datos, cuxos datos de contacto están accesibles en https://sedeagpd.gob.es/sede-electronica-web/vistas/formNuevaReclamacion/reclamacion.jsf.
BY-NC-ND 4.0